भुकेचा आखाड

 भुकेचा आखाड

आखाड ग्याला, सरवान ग्याला,

आभाळाच्या प्वॉटातून थेंब निंगांला नै, 

बानं मातीत पेरलेलं सपान

भाताच्या रोपाबरुबर करपून ग्याला!

कणगीत उंदरालाय् दाणा नै,

चुलीत इंगोळ, टॉपात कांजी नै,

म्हायच्या प्वॉटाला  बिलगून 

बारकं प्वॉरगं भाकरी मागतंय!

बा बांदावं बसून आभाळाकं पह्यतोय, 

म्हाय रानातली माती चाचपतेय, 

आन् भूक आमच्या घरात

सावकारासारखी पाय पसरून बस्लीय! 

आरं, आमच्या घामावं जगणाऱ्या देसा,

आमच्या प्वॉटातला इंगोळ दिसत नै का?

दुष्काळ आभाळात पडला,

पर् उपासमार आमच्याच वाट्याला का? 

आता प्वॉटासाठी देसात जावं लागंल,

प्वॉरांच्या हातातलं पुस्तुक सुटंल,

आन् पावसाची वाट पह्यता पह्यता

आख्खं आदिवासी जगणंच उघडं पडंल!  

रान आमचं, राबणं आमचं,

भूक आमची, मरण बी आमचंच!

मंग ह्या स्वतंत्र देसामंदी

आमच्या वाट्याला नक्की आलंय तरी काय?

- राजू ठोकळ

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात माणसाची जगण्याची वाट

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात माणसाची जगण्याची वाट

जगाला कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जोरावं बदलून टाकायचं सपान बघणारी कायी शास्त्रज्ञ माणसा आता डोंगरदऱ्यांत जाऊन शेती इकत घिया लागल्याच्या गोठी पुढं येत हायत. ज्या माणसांनी यंत्रांना इचार कराया शिकावला, माणसाच्या बुद्धीपेक्षा पुढं जाणारी बुद्धी तयार करायचा ध्यास घ्यातला, त्याच माणसांना आता स्वतःचं अस्तित्व टिकवण्यासाठी रानाचा आधार घ्यावासा वाटतोय. ही गोठ खरी किती आन त्यामागं भ्याव किती, याचा शोध घ्यायला हवा. पन यातनं एक मोठा परस्न उभा रह्यतो. माणसानं स्वतःच्या बुद्धीनं तयार केलेली यंत्रंच उद्या माणसाच्या जगण्याला धोका बनणार असतील, तर त्या इकासाला इकास तरी कसं म्हनायचं? 

आजवर माणसानं निसर्गाव मात करायची मोठी धडपड केली. डोंगर फोडलं, नद्या अडवल्या, रानं तोडली आन जमिनीच्या पोटातलं सारं काढून घेतलं. इज्ञानाच्या जोराव अख्खं जग आपल्या मुठीत आल्याचा त्याला अभिमान वाटाया लागला. पन आता त्याच माणसाला आपला जीव वाचवण्यासाठी पुन्हा डोंगरदऱ्यांची आठवण व्हयाला लागली, तर हा काळाचा केवढा मोठा विरोधाभास म्हनावा लागंल! ज्या रानात राहाणाऱ्या आदिवासी माणसाला जगानं मागासलेला म्हटलं, त्याच रानात उद्याच्या जगण्याचा आधार शोधायची येळ आधुनिक शास्त्रज्ञांवर आली, तर प्रगतीची आपली व्याख्याच पुन्हा तपासावी लागंल. 

पन कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाला नक्कीच संपवून टाकणार हाय, असं आजच ठामपणानं सांगता येणार नय. तिच्यामुळं माणसाचं जगणं सोपं व्हण्याची शक्यताबी हाय आन तिचा ताबा सुटला, गैरवापर झाला, तर मोठं संकट उभं राहाण्याची शक्यताबी नाकारता येत नय. खरी चिंता यंत्र किती हुशार व्हणार याची नय, तर त्या यंत्राव कुणाचा ताबा राहाणार याची हाय. कारण बुद्धी कितीबी मोठी झाली, तरी तिच्यामागं माणसाच्या भल्याचा इचार नसंल, तर ती बुद्धी जगण्याला आधार देण्याऐवजी जगणंच उद्ध्वस्त करू शकते. 

आदिवासी माणसानं हजारो वरसं रानाशी भांडण करून नय, तर रानासंगं रहून आपलं जगणं टिकवलं. मातीत बी टाकलं, पावसाची वाट बघितली, रानातनं पोटापुरतं घेतलं आन पुढल्या पिढीसाठी काय तरी जपून ठेवलं. त्याच्याकडं मोठमोठी यंत्रं नव्हती, पन जगण्यासाठी लागणारं शहाणपण व्हतं. आजच्या काळात त्या शहाणपणाची किंमत पुन्हा समजून घ्याची गरज हाय.

उद्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या भ्यावानं शास्त्रज्ञ खरोखरच डोंगरदऱ्यांत आश्रय घ्यायला आले, तरी नुसतं रानात जाऊन रह्यल्यानं ते सुरक्षित व्हतीलच असं नय. कारण संकट जर अख्ख्या मानवी समाजाव आलं, तर डोंगरात राहाणारा माणूसबी त्यातनं सुटणार नय. त्यासाठी यंत्रांच्या शक्तीवर मर्यादा ठेवणं, त्यांचा वापर माणसाच्या हितासाठी करणं आन निसर्गाशी असलेलं आपलं नातं टिकवणं गरजेचं हाय. 

शेवटी एक परस्न मनात टोकण्या लागतोच. माणसानं यंत्रांना माणसासारखं हुशार बनवायच्या नादात स्वतःचं माणूसपण तर गमावलं नय ना?

ज्या मातीतनं माणसाचा जन्म झाला, ज्या रानानं त्याला जगायला शिकवलं, त्याच मातीला आन रानाला मागासलेलं म्हनणारा माणूस आज स्वतःच्या बुद्धीच्या भ्यावानं परत तिथंच यायचा इचार करत असंल, तर इतिहासातली ही मोठी गंमत नय, तर माणसाच्या प्रगतीवर उभा रह्यलेला गंभीर परस्न हाये. कारण शेवटी माणसाला जगवणारं नुसतं कृत्रिम बुद्धिमत्तेचं ज्ञान नय, तर मातीशी, निसर्गाशी आन दुसऱ्या माणसाशी असलेलं त्याचं नातं हाय. हे नातंच तुटलं, तर माणूस चंद्राव जाऊन रह्यला तरी त्याचं जगणं सुरक्षित राहाणार नय.

- राजू ठोकळ

आसरमसाळा

आसरमसाळा

आसरमसाळंत अडचणी हायत,

कोन म्हणतं न्हाईत?

कंदी भाकर कमी पडती,

कंदी खोल्या भरून जाती,

कंदी मास्तर कमी पडत्यात,

कंदी आयची आठवण येऊन

प्वारं रातभर रडत्यात.

चुका हायत,

त्या दावल्याच पायजेत;

पन चुका हायत म्हून

आसरमसाळाच नको,

ह्यो कसला न्याय रं?

डोंगर अजून तिथंच हाय,

पाडा अजून दूर हाय,

ओढ्याला पूर अजून येतो,

रस्ता अजून मधातच थांबतो,

आन् कित्येक प्वारांच्या दारापर्यंत

साळा आज बी पोचत नयं.

मंग त्या प्वारानं

शिकाया जायाचं कुठं?

आय ईळभर रानात राबती,

बा प्वाटासाठी बाहेर जाती;

घरात अभ्यासाला जागा नयं,

कंदी दिव्याचा बी भरवसा नयं.

अशा प्वारासाठी

आसरमसाळा फकस्त साळा नयं

सकाळची भाकर हाय,

रातीचा निवारा हाय,

हातातलं पुस्तक हाय,

लिवायला धरलेला पेन हाय,

आन् डोंगरापल्याडचं जग

बघायची खिडकी हाय.

कंदी इथंच

प्वार पयल्यांदा आपलं नाव लिवतं,

कंदी पयल्यांदा नकाशात

आपलं गाव शोधतं;

आन् ज्या बाला

कागद वाचता येत नाय,

त्येचाच प्वारं एक दिस म्हणतं, 

“बा, थांब जरा,

आदी म्या वाचतो!”

ह्यो बदल ल्हान हाय का?

दोष हायत तर दोष काढा,

हिशोब चुकला तर हिशोब मागा,

प्वारं उपाशी हायत तर जाब इचारा,

मास्तर कमी हायत तर मास्तर वाढवा

पन घराला गळती लागली

म्हून घरच पाडत्यात का?

छप्पर शाकारत्यात,

भिंतीला टेकू देत्यात,

जे मोडलं ते बांधत्यात

घर पाडत नयं रं,

घर नीट करत्यात!

आसरमसाळंचं बी तसंच हाय.

ती मोडायची नाय,

ती नीट करायची हाय.

तिच्यातली भाकर वाढली पायजे,

मास्तर पुरे पायजेत,

प्वाराला माया मिळाली पायजे,

आन् शिक्षाण खरंखुरं मिळालं पायजे.

कारण आज बी

डोंगराच्या पल्याड

एक आय प्वाराचं दप्तर भरती,

त्येच्या डोक्यावं हात फिरवती

आन् म्हणती, 

“जा रं प्वारा, शीक...

म्या ईळभर रानात राबंल,

पन तू लिवाय-वाचायचं इसरू नको.

माझ्यावाणी तुया वाट्याला

अंगठा येऊ देऊ नको.”

त्या आयच्या डोळ्यात

मोठमोठ्या योजना नायत,

आकडे नायत,

अहवाल नायत

एकच आस हाय,

“माझं प्वार शिकावं.”

त्या आसेचं नाव

आज बी

आसरमसाळाच हाय!

म्हून परस्न इचारा,

चुका दावून द्या,

यवस्थेला जाब इचारा;

पन दोष काढता काढता

प्वाराच्या हातातनं

त्याची साळाच हिसकावू नका.

आसरमसाळा बंद कराया नको,

आसरमसाळा अजून चांगली पायजे!

कारण डोंगर तिथंच हाय,

पाडा तिथंच हाय,

गरिबी तिथंच हाय,

शिकायची आस बी तिथंच हाय

आन् डोंगरातल्या

शेवटच्या प्वाराच्या दारापर्यंत

चांगलं शिक्षाण पोचत नयं,

तोवर आसरमसाळेची गरज

संपत नयं!

- राजू ठोकळ 

(बोली - डांगाणी) 

वाडगा...

आदिवासी बोली भाषा जागृत ठेवणे. तसेच आदिवासी भाषेतील शब्द आणि त्यांचे अर्थ जाणून घेण्याची इच्छा असणा-यांसाठी लेखकाचा एक छोटासा प्रयत्न... सत्य घटनेवर आधारित आदिवासी बोली भाषेतील विनोदी  लघुकथा..कथेतून आदिवासी बंधू भगिनींच्या तत्कालीन जीवनमानाचाही,अंधश्रद्धेचा  व बालपणीच्या गमतीजमतीचा परिचय होईल.

 ‌‌                       वाडगा...

      चन्दर पाटील,भदू काशिराम, नारायण येसू,सकाराम काशिराम आसे पकेलय म्होटे भावकीचा बॅहाडा...यकेच जागेवं कुयटीची घरा मान्धून रहेची...तेन्च्यात येसू म्हतारा म्हजी भक्त्या गडी व्हता..तॅना कॉकणातून काही इकून-तिकून मॉकार दॅव गॉळा करुन आनलं आसंत...घुमायचा गडी... पका आवतारायचा...दम दियाचा ...लॉखाली मारुन टाखील,जाळून टाखील...जर महे नादी यखान्दा लागला तं..उभा पेटील...तव्हाची माणसा गरीबीना हादरुन जायेल. कोण तेचे नादी लागाता..रगाट गडी तो.! हादराची लॉखा तॅला...गावात जर कह्यानाय यखान्दा माणूच मॅला.. जनवार मॅला... तं लॉखा म्हनायची येस्यानाच मारला बराका...ते भ्यावाना माणूच तेचे समुक सुदीक जात नसायचा...पार धाकावून गेल्थी लॉखा.. येस्येचे धाका भियाना.! चन्दर पाटील,भदू काशिराम,नन्हू पाटील,वाळू धोन्डू ही मन्डेळी घरा सोडून भिवन्जी पाटलाचे घराचे मान्गा पळून आली...मातर सकाराम काशिराम तिढंच मरम्हनून दम धरुन रयला आसं....मन्ग तेव्हडेन्चे पडके घरान्चा लय मॉठा वाडगा तयार झाला...मरनाचा घोस माजून गेला.. ज्या नय त्या झाडा येली उगावल्या.तिकडं दिवसा जायाला लॉखा बियेची..काही दिसाना येस्या म्हताराय मरुन गॅला.मन्ग सक्या म्हताराच यखला रह्याचा.सकेम्हतारेचं दोन मुल कुसना आन यक पन्ढरी... तेचेवं सक्या म्हताराय मॅला आन कुसनाना तो वाडगा मातर चान्गलाच सजावला...मॉकार फळझाडा,आवसेदी झाडा लावली. बरसादीला हावसाव म्हतारी दोडकं,डान्गरा,काकड्या मका,लवन्ग्या मिरच्या..आळवड,कडकीन्दं, चाया लावायची. मन्ग कुसना चहोकून भोतीना पका पकवाट काट्यांचा कुपाट इनून घियाचा..हावशायचा वाडगा म्हजी गावात यकच नम्बर...दिवसा सुधी कॉनाची जायेची टाप नव्हती...चोरीचा तं ईषयच सोडून द्या...इकडं भादयाचा टायीम झाला का पॉरान्ची काकड्या चोरायची चन्गळच ईयेची...वाळेबाचे तुळशायचा वाडगा,नेवट्यायचा वाडगा,गोप्यायचा वाडगा,बाबू आन्धळेची म्हतारी पारबतेआयचा वाडगा,ठके खोकलीचा वाडगा..आसं परतेकाचं वाडगं रह्याचं.सन्धेकाळी जॅवना-खावना झाली का,पॉरा कुढंतऱ्ही यके जागी जमायची.मन्ग तिढच आज कॉनाचा वाडगा लुटायचा आसा बेत आखायची..बास ठरल्या परमाना ते रातीला कॉन्हाला तरी लुटायची, का सकाळी आखे गावात बॉम्ब...! कन्चे भाडे भडेनी कवळ्या निवळ्या काकड्या नेल्या? पार यलान्चा चॉळा-मॉळा करुन ठिवला, खासभरेन्ली पॉटात काट्या नय भरता आल्या का...आसा स्यानचा पाणी पडायचा...पॉरा मातर पकी हाचायची...आन आसे वख्ती कुसना सकाराम नॅमकाच इकडं हिन्डत-हिन्डत इयाचा. का...म्हतारेलीय पका चिडून दियाचा, आन पॉरालीय दम दियाचा..म्हणायचा ,'लयीच चोर माजलत गाडीचं पर महे तावडीत सापडाया लागंतंत..जागेवरच चुताडीचं आन्धळं करुन टाखील..यक-यक काकडीचे  यलालीच चिटकावून ठियील'' ....मन्ग पॉरा त्याला बियेची..पर तॅ रोज सारसादूस दम देवू लागला...तव्हा बयऱ्याचा लुख्या म्हजी लय आतरन्ग्या..! त्याना लय बार आयकूनच घॅतला आन यक दिवस ठरावलाचन काय...आज मातर काहीय व्होओ..पर चोरी यचेच इढं करायची...पर तॅला जोडी कुढं कोण तयार व्हताय...पॉरा बिहेची...तव्हा बाबूरावाचा ईशा आन मी तेचे पसी आसाच हिन्डत-हिन्डत गेलो..मन्ग काय.. तॅना मातर आम्हली दॉघान्ली वजं-वजं फचावलाच न काय..तो म्हनं तुम्ही काहीच करु नका, फक्त महे सन्गा मला जोडी म्हणून चला. तीढं माणूच यलाला चिटकाताय म्हणत्यात.. जर मी चिटाकलोच तं तुम्ह्या महे घरी जावून सान्गायचा. महीआय चान्गली हाये‌.ती मला भान्डनार नय पर सोडून घरी  नेयील.ठरलाच मन्ग आमचा तिघान्चाय...लुख्या पुढं.. आम्ही तेचे मान्गा. भर झॉपाची येळ..लायटीचा तपाच नय. आन्धार बुडूक पडून जायेल..रात चिन-चिन करायची...बॅडका डराव-डराव करायची..चाफत-चाफत वाडग्यापसी गेलो.हाताला काटी लागली . वजचकून काटं मोडलं. धरायला जागा केली, आन जसा तीघानीय कातावून सन्गाच बळ कॅला..तं कह्याला ईचारीत्या..!  मी खाली ,महेवरून ईशा,ईशेचे वरुन लुख्या ,आन आमचे तिघान्चे वरुन बाभळीची काटी..चान्गलेवानी कहाळून उठलो बॉ..माणसा झोपून जायेल व्हती, पर कुतरा मातर सावध व्हता.तेचे कानावं थॉडाबोह आमचा आवाज गेला व्हता, आन तॅ मातर आमचे जवळ येवून मॉकार डहान करीत व्हता..आम्ही ते आडचानात तसाच पडून रहेल..हालाया जावा तं कुतरा बॉकान्डी बसल..काटी तसीच उराडेवं पडेल..कुतरा लवकर घरात जाईना गडी पार गुदमारुन जायेल...पर कुतरा भुकला-भुकला पर तॅला काही हालवाग दिसली नय मन्ग तॅ निंघून गॅला...मन्ग आम्ह्या उराडेवरची काटी वजचकून कहाडली आन यक-यक जन उठून उभा रयलो..काकड्या चोरायला मातर वासनाच उरली नव्हती  पर लुख्या पका नालाईक व्हता.तो म्हन्गाला ,'वाडग्या मन्धी चला ,नयतं मी पका म्होटम्होट्याना आरडंल. तुमची दॉघान्चीय नावा घेईल आन पळून जाईल...मन्ग सकाळी काय तुमची बरी गत नय व्हणार.' आम्ही नादानच...! आन्धीच घुन्गरे भुयन्गुनाना सेडकेल..मर म्हनून तेचे मान्गा वाडग्यात घुसलो....चाफून-चाफून पासा काकड्या उनागल्या. चिटकाताका काय व्हता आसा बेहून जायेल... पर तसीच चोरी करुन गेणूबाचे मोडके घरात आलो,तव्हा गेणूबा रानात रह्याला गॅल्था. घर मॉकळाच व्हता..तीढं त्या काकड्या थोडेस्या खाल्या. बाकीच्या तिढंच लपून ठिवल्या, आन गपचीत घरी येऊन झोपलो...

पर सकाळची मातर काहीच बोम्ब झाली नय...मन्ग काय झाला कानू बॉ. आझूनय मला समाजला नय....पर आथापोहत मी ईसारलो नय वाडगा...!

लेखन..

जगन गजाबाई सिताराम खोकले

मु.सोमज, इगतपुरी तालुका,जि.नाशिक.

मो. 9765457362.

शब्दार्थ...

बेहडा- समुह 

भक्त्या-भगत 

हादरुन-घाबरून 

भ्यावाना-भितीना 

यखला-एकटा 

बरसादीला-पावसाळ्यात 

कुपाट-कुंपन 

टाप-ताकद 

चन्गळ-मजा 

बॉम्ब-पुकार 

कहाळून-कन्हून 

हालवाग- हालचाल 

उनागल्या-शोधल्या

घन्टा/ बेल 🏫🔔🛎️ह्या घन्ट्याचा अन् मव्हा नाता पक्का लैदीचाय 30 सालाच्याय आदिचाय बरं. कारण ह्याच घन्टा कुढल्याय साळात रह्याताय. अन् ती वाजतेईच. पर म्या आश्रम शाळा पळसुन्ड्याला आस्ताना सग्ळ्या घट्कीला म्हन्जे सूच्ना देत रह्येची. अन् तिच्या सूच्नाना आमी सकाळी झावळ्याच झोपातून उठून, नास्टा, ज्यावाण, पराथना (प्रार्थना), साळा भरल्याव मास्तरान्च्या सग्ळ्या तासान्ली अशी घट्की घट्कीला वाजायची. अन् सार्खा पोरान्चा घन्टा कंदी वाज्णार आवाजाकं ध्यान मातर मखामी रह्याचा. ज्यावाय्ची नास्ट्याची घन्टा वाजली का अभ्यासाला असो नैयत वर्गात. सुसट ताट घेऊन सैपाकघराकं उड्या हानीत जाऊन ज्यावाण आसलतं सैपाक घारात जाऊन तरी काढून गप्चीप पन्गतीला बसायचा.. अन् जर नाश्ता आसलतं लाईनला नंबराने उभा रह्याचा. पर जरका टाईमाना गेलूचत मातर नाश्त्याच्या टोपावं आम्ही दंगाच करायचू. अन् तो दंगा हेरून परत एकदा घन्टा वाज्ली का. अधीक्षक नैय त मुख्याध्यापक मास्तर येणार आहेत. त्या आम्हाली इशारा रह्याचा परत ज्याच्या त्याच्या जागेवं नेमात बसायचो. वयान्डी ही मास्तारा कंदी कंदी पकी आमाली कुटायची भौ.. सग्ळेलीच ह्या घन्ट्याची भल्त्याच आठव्नी हायात. तीच आठव्ण मना आली. ती म्हजे आम्चा (माजी विद्यार्थी स्नेहसंमेलन मेळावा) आयोजित क्याल्था तव्वा. म्या चालू कारयकरमातून ध्यानाना ह्या घन्ट्याला भेटाय्या गेलतू दिग्टो हाये तसाच हाये. मह्यातच फरक (बदल) झाल्ला ह्वोता. त्याचा काम त्यो आजतागायत करीत हाये.अन् अश्याच घन्ट्यावं आजय आम्हाली काम कराया लागाताय पर घन्टा अन् घन्ट्याचा आकार निराळ्ळाच हाये. 🔔🛎️एक माजी विद्यार्थी. सिताराम बांडे.