भुकेचा आखाड

 भुकेचा आखाड

आखाड ग्याला, सरवान ग्याला,

आभाळाच्या प्वॉटातून थेंब निंगांला नै, 

बानं मातीत पेरलेलं सपान

भाताच्या रोपाबरुबर करपून ग्याला!

कणगीत उंदरालाय् दाणा नै,

चुलीत इंगोळ, टॉपात कांजी नै,

म्हायच्या प्वॉटाला  बिलगून 

बारकं प्वॉरगं भाकरी मागतंय!

बा बांदावं बसून आभाळाकं पह्यतोय, 

म्हाय रानातली माती चाचपतेय, 

आन् भूक आमच्या घरात

सावकारासारखी पाय पसरून बस्लीय! 

आरं, आमच्या घामावं जगणाऱ्या देसा,

आमच्या प्वॉटातला इंगोळ दिसत नै का?

दुष्काळ आभाळात पडला,

पर् उपासमार आमच्याच वाट्याला का? 

आता प्वॉटासाठी देसात जावं लागंल,

प्वॉरांच्या हातातलं पुस्तुक सुटंल,

आन् पावसाची वाट पह्यता पह्यता

आख्खं आदिवासी जगणंच उघडं पडंल!  

रान आमचं, राबणं आमचं,

भूक आमची, मरण बी आमचंच!

मंग ह्या स्वतंत्र देसामंदी

आमच्या वाट्याला नक्की आलंय तरी काय?

- राजू ठोकळ

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात माणसाची जगण्याची वाट

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात माणसाची जगण्याची वाट

जगाला कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जोरावं बदलून टाकायचं सपान बघणारी कायी शास्त्रज्ञ माणसा आता डोंगरदऱ्यांत जाऊन शेती इकत घिया लागल्याच्या गोठी पुढं येत हायत. ज्या माणसांनी यंत्रांना इचार कराया शिकावला, माणसाच्या बुद्धीपेक्षा पुढं जाणारी बुद्धी तयार करायचा ध्यास घ्यातला, त्याच माणसांना आता स्वतःचं अस्तित्व टिकवण्यासाठी रानाचा आधार घ्यावासा वाटतोय. ही गोठ खरी किती आन त्यामागं भ्याव किती, याचा शोध घ्यायला हवा. पन यातनं एक मोठा परस्न उभा रह्यतो. माणसानं स्वतःच्या बुद्धीनं तयार केलेली यंत्रंच उद्या माणसाच्या जगण्याला धोका बनणार असतील, तर त्या इकासाला इकास तरी कसं म्हनायचं? 

आजवर माणसानं निसर्गाव मात करायची मोठी धडपड केली. डोंगर फोडलं, नद्या अडवल्या, रानं तोडली आन जमिनीच्या पोटातलं सारं काढून घेतलं. इज्ञानाच्या जोराव अख्खं जग आपल्या मुठीत आल्याचा त्याला अभिमान वाटाया लागला. पन आता त्याच माणसाला आपला जीव वाचवण्यासाठी पुन्हा डोंगरदऱ्यांची आठवण व्हयाला लागली, तर हा काळाचा केवढा मोठा विरोधाभास म्हनावा लागंल! ज्या रानात राहाणाऱ्या आदिवासी माणसाला जगानं मागासलेला म्हटलं, त्याच रानात उद्याच्या जगण्याचा आधार शोधायची येळ आधुनिक शास्त्रज्ञांवर आली, तर प्रगतीची आपली व्याख्याच पुन्हा तपासावी लागंल. 

पन कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाला नक्कीच संपवून टाकणार हाय, असं आजच ठामपणानं सांगता येणार नय. तिच्यामुळं माणसाचं जगणं सोपं व्हण्याची शक्यताबी हाय आन तिचा ताबा सुटला, गैरवापर झाला, तर मोठं संकट उभं राहाण्याची शक्यताबी नाकारता येत नय. खरी चिंता यंत्र किती हुशार व्हणार याची नय, तर त्या यंत्राव कुणाचा ताबा राहाणार याची हाय. कारण बुद्धी कितीबी मोठी झाली, तरी तिच्यामागं माणसाच्या भल्याचा इचार नसंल, तर ती बुद्धी जगण्याला आधार देण्याऐवजी जगणंच उद्ध्वस्त करू शकते. 

आदिवासी माणसानं हजारो वरसं रानाशी भांडण करून नय, तर रानासंगं रहून आपलं जगणं टिकवलं. मातीत बी टाकलं, पावसाची वाट बघितली, रानातनं पोटापुरतं घेतलं आन पुढल्या पिढीसाठी काय तरी जपून ठेवलं. त्याच्याकडं मोठमोठी यंत्रं नव्हती, पन जगण्यासाठी लागणारं शहाणपण व्हतं. आजच्या काळात त्या शहाणपणाची किंमत पुन्हा समजून घ्याची गरज हाय.

उद्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या भ्यावानं शास्त्रज्ञ खरोखरच डोंगरदऱ्यांत आश्रय घ्यायला आले, तरी नुसतं रानात जाऊन रह्यल्यानं ते सुरक्षित व्हतीलच असं नय. कारण संकट जर अख्ख्या मानवी समाजाव आलं, तर डोंगरात राहाणारा माणूसबी त्यातनं सुटणार नय. त्यासाठी यंत्रांच्या शक्तीवर मर्यादा ठेवणं, त्यांचा वापर माणसाच्या हितासाठी करणं आन निसर्गाशी असलेलं आपलं नातं टिकवणं गरजेचं हाय. 

शेवटी एक परस्न मनात टोकण्या लागतोच. माणसानं यंत्रांना माणसासारखं हुशार बनवायच्या नादात स्वतःचं माणूसपण तर गमावलं नय ना?

ज्या मातीतनं माणसाचा जन्म झाला, ज्या रानानं त्याला जगायला शिकवलं, त्याच मातीला आन रानाला मागासलेलं म्हनणारा माणूस आज स्वतःच्या बुद्धीच्या भ्यावानं परत तिथंच यायचा इचार करत असंल, तर इतिहासातली ही मोठी गंमत नय, तर माणसाच्या प्रगतीवर उभा रह्यलेला गंभीर परस्न हाये. कारण शेवटी माणसाला जगवणारं नुसतं कृत्रिम बुद्धिमत्तेचं ज्ञान नय, तर मातीशी, निसर्गाशी आन दुसऱ्या माणसाशी असलेलं त्याचं नातं हाय. हे नातंच तुटलं, तर माणूस चंद्राव जाऊन रह्यला तरी त्याचं जगणं सुरक्षित राहाणार नय.

- राजू ठोकळ

क्रांतिवीर राघोजी भांगरे गीत

सह्याद्रीचा वाघ - राघोजी भांगरे

अकोले तालुक्यातील देवगाव हे दोनशे ते तीनशे लोकांचे गाव असेल. शोण नदीच्या किना-यावर वसलेल्या महाकाळ डोंगर रांगेतील चोमदेव डोंगराच्या पश्चिमेकडील या गावात ८ नोव्हेंबर १८०५ रोजी रामजी व रमाबाई यांच्या पोटी राघोजी भांगरे यांचा जन्म झाला. राघोजीच्या जन्मावेळी गायला गेलेला पोवाडा-

         “ रमायाबाई म्हणे राघू माझा गं लहान
                         मावळ मुलुखाचा राजा होईल महान !
          रमायाबाई म्हणे राघू माझा गं बल दंड
                        जुलमी सावकाराविरोधी हा पुकारील बंड !!”

सामान्य लोकांच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसण्याचे काम राघोजी भांगरे करू लागल्याने त्याच्या विषयी कोणीही सरकारला माहिती देत नव्हते. राघोजीने नाशिक परिसरातही आपली सावकारांविरोधातील मोहीम सुरु ठेवली होती. नाशिक परिसरातील त्याच्या बंडाचे वर्णन पुढील ओव्यांतून आपणास दिसून येते.

झाडामधी झाड उंच पांगा-याचा
राघूनं केलं बंड नाव सांग भांग-याचा !!
राघूनं केलं बंड नितरोज हरघडी
कत्तल केली पोलिसांची मुंड्या लावल्या हो झाडो-झाडी !!
राघूनं केलं बंड कुलंग गडाच्या माळीला
गो-या साहेबांच्या टोप्या ह्या गुंतल्या हो जाळीला !!
राघूनं केलं बंड बंड घोटी खंबाळ्याला
धरणी काय आली कोंभाळण्याच्या बांबळ्याला !!
राघूनं  केलं बंड बंड तीरंगळ गडाला
यानं बसविला हादरा इगतपुरी या पेठाला !!
राघूनं  केलं बंड बंड गौराया पुराला
कापली गो-यांची नाकं कान टीळा रक्ताचा लावला !!
  राघूनं  केलं बंड सरकार बोलू लागला
कापाया नाक कान ईश्वरानं बंड नेमला !!
राघूनं  केलं बंड बंड टाके देवगावाला
वैरी त्रिंबक कांदडी यमसदनी धाडीला !!
राघूनं  केलं बंड अंजनेरी या गडाला
यानं बसविला हादरा गाव तिरमक पेठाला !!
राघूनं  केलं बंड बंड सुरगाणा पेठाला
कापलीया नाकं लुटलं सावकारशाहीला !!
राघूनं  केलं बंड बंड पेठ तालुक्याला
कापलीया नाकं चहू मुलुखी गाजला !!
राघूनं  केलं बंड सप्तशृंगीच्या गडाला
यानं बसविला हादरा दिंडोरी या पेठाला !!
राघूनं  केलं बंड नाशिक हवेली लुटली
काढून लग्नाची वरात नाकं वाण्याची कापली !!
राघूनं  केलं बंड हादरा नाशिक पेठाला
इंग्रज सरकारला याने धडा शिकविला !!

वरील गीतातून राघोजी भांगरे यांच्या सावकारशाहीविरोधातील नाशिक विभागातील  धडक मोहिमेचे वर्णन आपल्या नजरेसमोर उभे राहते.

- राजू ठोकळ

संदर्भ : १) ‘तुफानी वादळ’ – श्री निवृत्ती भिवा धोंगडे
२) ‘सह्याद्रीतील आदिवासी महादेव कोळी’ – डॉ.गोविंद गारे
३) Gazetteer of India – Maharashtra State, Ahmednagar District

गठूडं - कविता

गठुडं

तुह्या रक्ताचं कोडं
मह्या नात्याचं सोड
हे जगणं झालं जड़
बघ समाजाकं थोडं
कोण वाहील हे गठुडं 

तुही असल मजल 
रीत थोड़ी बदल 
बंगल्यातल्या ताटात
सुटातल्या थाटात 
बघ समाजाकं थोडं
कोण वाहील हे गठुडं 

थोड़ा तुझा हात दे
माझा सारा खांदा घे
जाण ऋण पाठीवरचं 
बघ फोड़ हातावरचं 
बघ समाजाकं थोडं
कोण वाहील हे गठुडं 

प्वारं सिकली
नोकरी लागली
कुणाचं आरक्षण
कोणाला संरक्षण
बघ समाजाकं थोडं
कोण वाहील हे गठुडं

तू बांधला बंगला
म्या झोपडीत चांगला
पर काळ कसा सोकावला
अज्ञानात समाज लुटला
बघ समाजाकं थोडं
कोण वाहील हे गठुडं

- Raju Thokal